Με μεγάλη λαμπρότητα, η Εκκλησία μας εορτάζει σήμερα την ανεύρεση και ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού.
Το 326 μ.Χ. η αυτοκράτειρα και Αγία Ελένη μετέβη στα Ιεροσόλυμα για προσκύνημα στους Αγίους Τόπους. Η Αγία Ελένη είχε διατάξει την κατεδάφιση ενός ειδωλολατρικού ναού που ήταν κτισμένος στην κορυφή του Γολγοθά και την έναρξη ανασκαφών για την ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού. Τότε βρέθηκαν τρείς σταυροί, του Κυρίου και των δύο ληστών. Μετά από δέηση του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Μακάριου Α’, ακούμπησε τους τρείς σταυρούς στο σώμα μίας νεκρής γυναίκας, η οποία στο άγγιγμα του Τιμίου Σταυρού αναστήθηκε. Στη θέση του ειδωλολατρικού ναού, οικοδομήθηκε ο Ιερό Ναός της Αναστάσεως, στον οποίο έγινε η πρώτη Ύψωσις στις 14 Σεπτεμβρίου 335.
Κατά τη διάρκεια του Βυζαντινοπερσικού πόλεμου, οι Πέρσες κατέλαβαν τα Ιεροσόλυμα και πήραν τον Τίμιο Σταυρό ως λάφυρο. Με τη λήξη του πολέμου, ο αυτοκράτορας Ηράκλειος ανέκτησε τον Σταυρό και αποκατέστησε τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Ζαχαρία στον πατριαρχικό του θρόνο. Αρχικά, ο Ηράκλειος μετέφερε τον Τίμιο Σταυρό στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια των επέστρεψε στα Ιεροσόλυμα. Έβγαλε το στέμμα και ανέβηκε ανυπόδητος τον Γολγοθά κρατώντας το κιβώτιο με το τίμιο ξύλο, το οποίο παρέδωσε στον Πατριάρχη Ζαχαρία στον Ναό της Αναστάσεως. Η δεύτερη Ύψωσις του Τιμίου Σταυρού πραγματοποιήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 629, με τον λαό να ψάλλει το Απολυτίκιον:
«Σῶσον Κύριε τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, νίκας τοῖς Βασιλεῦσι κατὰ βαρβάρων δωρούμενος καὶ τὸ σὸν φυλάττων διὰ τοῦ Σταυροῦ σου πολίτευμα.»
